Cumhuriyet’in kuruluş yıllarında küçük bir kasaba görünümünde olan Çanakkale, savaşların ardından değişen nüfus yapısı, ekonomik yetersizlikler ve altyapı eksiklikleriyle şehirleşme mücadelesi verdi. Motorlu taşıtlardan belediye hizmetlerine, eğitimden deniz ulaşımına kadar günlük yaşamın pek çok alanında bugünkünden farklı koşullara sahip olan kentin gelişimi, sınırlı imkânlarla gerçekleştirilen yatırımlarla şekillendi. Çanakkale’nin geçmişine ışık tutan arşiv kayıtlarını Kaleninsesi Gazetesi ile paylaşan Atabay, kentin şehirleşme sürecinde karşılaşılan zorluklara ve dönemin yaşam koşullarına ilişkin dikkat çekici bilgiler verdi.

İl genelinde 47 otomobil, 33 kamyon vardı

Cumhuriyet’in 10’uncu yılına ait arşiv kayıtlarında Çanakkale’nin motorlu taşıt varlığına ilişkin önemli verilerin yer aldığını belirten Atabay, 1933 yılında il genelinde toplam 47 otomobil bulunduğunu, bunların 39’unun 10 ile 20 beygir gücünde olduğunu söyledi. Dönemin otomobillerinin teknik özellikleri nedeniyle ulaşımda yaşanan güçlükleri anlatan Atabay, “Otomobil dediğimiz, bugünkü otomobil gibi algılamayın. Güçleri, beygir güçleri, mesela işte, 10 beygir gücünde olan, 10 ile 20 beygir gücünde olan şeyler, yani yokuşa doğru giderseniz itmeniz gerekiyor. Yani onlar çıkamıyorlar” dedi. Aynı dönemde Çanakkale il genelinde 33 kamyon bulunduğunu aktaran Atabay, bunların 21’inin 10 ile 20, yedisinin 20 ile 30 beygir gücünde olduğunu, beşinin ise motor gücünün kayıtlarda belirtilmediğini kaydetti. Motorlu taşıtların önemli bir bölümünün jandarma gibi kamu kurumlarında kullanıldığını dile getiren Atabay, valiliğe tahsis edilen aracın diğer devlet dairelerinin ihtiyaçlarını karşılamak için de kullanıldığını, adli olaylarda keşif yapılması gerektiğinde Cumhuriyet savcısı ve jandarmanın aynı araçtan yararlandığını anlattı.

“Çanakkale aslında köy, kasaba”

Cumhuriyet’in ilk yıllarında Çanakkale’nin şehirleşebilmesi için büyük çaba harcandığını ifade eden Atabay, belediyenin ekonomik kaynaklarının temel hizmetleri karşılamakta dahi yetersiz kaldığını söyledi. Atabay, kentin o yıllardaki görünümünü, “Çanakkale aslında köy, kasaba. Küçücük bir kasaba. Hatta sokaklarında böyle şey var. Yani kuzular falan dolaşıyor. Tavuklar dolaşıyor. Yani çok ilginç bir şeydir. Ben bunları abartmıyorum” sözleriyle aktardı. Belediyenin topladığı vergilerin ihtiyaç duyulan hizmetleri karşılamaya yetmediğini belirten Atabay, kentleşme sürecinin ekonomik güçlükler içerisinde ilerlediğini dile getirdi.

Atlar devletin demirbaşıydı

Motorlu taşıtların yaygınlaşmadığı yıllarda kamu hizmetlerinin yürütülmesinde atların önemli bir yere sahip olduğunu anlatan Atabay, devlet dairelerinde görev yapan müdür ve şeflere ulaşım ihtiyaçlarını karşılamaları için at tahsis edildiğini söyledi. “Devlet dairelerine, müdürlere, devlet şeflere, at veriyorlar” diyen Atabay, demirbaş olarak kayıt altına alınan bu hayvanların bakımına büyük önem verildiğini kaydetti. Çanakkale’de at yetiştiriciliğinin de dönemin ihtiyaçları doğrultusunda geliştiğini belirten Atabay, 1908 yılında kurulan numune çiftliğinin bir bölümünde at ve tay yetiştirildiğini, yetiştirilen hayvanların kamu görevlilerinin ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla satıldığını, ihtiyaç fazlasının ise açık artırmayla değerlendirildiğini anlattı. Savaşlar nedeniyle nitelikli hayvan varlığının azalmasının ardından İl Özel İdaresi tarafından damızlık hayvanların satın alındığını da aktaran Atabay, özellikle kırsal bölgelerde ulaşım ve taşımacılıkta kullanılan eşek ve katırların yetiştirilmesine yönelik çalışmalar gerçekleştirildiğini ifade etti.

Yenice’de bir dava için üç gün gerekiyordu

Karayolu ağının gelişmediği yıllarda Çanakkale’nin köylerinde yaşayan vatandaşların ilçe merkezlerine ulaşması da önemli bir sorun oluşturuyordu. Yenice’ye ilişkin arşiv belgelerinden örnek veren Atabay, vatandaşların mahkemeye katılabilmek için günler süren yolculuklar yapmak zorunda kaldığını söyledi. “Çok ilginçtir. Bunu belgelerde de yazdığı için söylüyorum. Diyor ki bir davaya katılabilmek için üç gün gerekiyor diyor.” Yol yetersizliği nedeniyle köylerinden yürüyerek ilçe merkezine ulaşan vatandaşların yiyecek ve içeceklerini yanlarında taşımaları gerektiğini anlatan Atabay, konaklama imkânlarının da oldukça sınırlı olduğunu belirtti. Yolculuğun ilk gününü ulaşım için harcayan vatandaşlar, ikinci gün işlemlerini tamamlayabiliyordu. Gece yolculuğunun oluşturduğu tehlikeler nedeniyle köylerine dönüşleri ise üçüncü güne kalıyordu. Çanakkale’nin karayolu ulaşımında 1933 yılının önemli bir dönüm noktası olduğunu kaydeden Atabay, Çanakkale-Balıkesir yolunun yapımına 1928 yılında başlandığını ve yolun Cumhuriyet’in 10’uncu yılında hizmete açıldığını söyledi. İlçeler ve iller arasındaki yol yapım çalışmalarının da 1933 sonrasında geliştiğini aktardı.

Belediyenin çöp araçları eşeklerdi

Çanakkale Belediyesi’nin geçmiş yıllardaki hizmetlerine ilişkin arşiv kayıtlarında dönemin ekonomik ve teknik koşullarını ortaya koyan ayrıntıların bulunduğunu belirten Atabay, 1929 yılında belediyenin envanterinde yer alan üç süpürme aracının çalı süpürgesinden ibaret olduğunu söyledi. Sokaklardan toplanan çöplerin taşınmasında ise eşeklerden yararlanılıyordu. Atabay, dönemin çöp toplama sistemini şu sözlerle anlattı: “Eşeğin her iki tarafında küfe var. Böyle ya da tek bir tane şey varil gibi bir şey düşünün. Onun içine süpürüp onun içine atıyorlar. Buna çöp aracı diyorlar.” Belediyenin temizlik hizmetlerinde eşek kullanımının 1970’li yılların başına kadar devam ettiğini kaydeden Atabay, bu hayvanların belediyenin demirbaşları arasında yer aldığını ifade etti.

Boğaz’ı geçmek için iki ayrı ücret ödeniyordu

Çanakkale’nin idari yapısında meydana gelen değişiklikler, Boğaz’ın iki yakası arasındaki ulaşım ihtiyacını da beraberinde getirdi. 1926 yılında Gelibolu vilayetinin kaldırılmasıyla Gelibolu ve Eceabat’ın Çanakkale’ye bağlandığını hatırlatan Atabay, deniz ulaşımında yaşanan güçlüklerin uzun yıllar devam ettiğini anlattı. Atabay, gemilerin kıyıya yanaşamadığı dönemde yolcuların yaşadığı zorlukları şu sözlerle aktardı: “Gemi sizi kıyıdan almıyor. Kıyıya 200 metre açıkta bırakıyor. Orada sallar var. O sallar sizi alıyor, kıyıya götürüyor.” Yolcuların hem gemi yolculuğu hem de karaya ulaşmak için kullandıkları sallara ayrı ayrı ücret ödediklerini belirten Atabay, bu durumun vatandaşlar açısından ekonomik bir yük oluşturduğunu söyledi. 1935 yılında Kilya’daki limana yanaşabilecek bir geminin yapılmasını deniz ulaşımı açısından önemli bir gelişme olarak değerlendiren Atabay, kentin ulaşım tarihinde bu yılın bir dönüm noktası olduğunu ifade etti.

Çocukların okula ulaşması aileleri endişelendiriyordu

Kentin fiziki koşulları eğitim hayatını da doğrudan etkiliyordu. Geçmiş yıllarda üç ve beş sınıflı okulların bulunduğunu anlatan Atabay, üç sınıflı okullarda öğrenim gören öğrencilerin ilköğrenimlerini tamamlayabilmek için Cumhuriyet ve İstiklal ilkokullarına gelmek zorunda kaldıklarını belirtti. Öğrencilerin okula ulaşmak için kullandıkları bölgelerde aydınlatmanın bulunmaması, arazi koşulları ve olumsuz hava şartları ailelerin çocuklarının güvenliğinden endişe duymalarına neden oluyordu. Atabay, dönemin koşullarını, “Aileler endişe duyuyorlar oradan çünkü orası hem bataklık gibi hem de ışsız ve aynı zamanda çok böyle kar yağardı, fırtına eserdi” sözleriyle anlattı.

Küçükkuyu’da çocuklar haklarını “Hak Ağacı”na yazdı
Küçükkuyu’da çocuklar haklarını “Hak Ağacı”na yazdı
İçeriği Görüntüle

“Gelir az, yapacak iş çok”

Çanakkale’nin şehirleşme sürecinin ardında büyük bir mücadele bulunduğunu dile getiren Atabay, Cumhuriyet’in ilk yıllarında kentin sahip olduğu yaşam koşullarını, “Güllük gülistanlık olan bir yer değildi. Yaşanması zor olan bir yerdi burası” sözleriyle değerlendirdi. Savaşların ardından değişen nüfus yapısına, insan gücünün yetersizliğine ve ekonomik kaynakların sınırlılığına değinen Atabay, Çanakkale’nin o yıllardaki tablosunu “Gelir az. Yapacak iş çok” sözleriyle özetledi.

Muhabir: Deniz Çetin