Osmanlı’nın son döneminde eğitim, aile içi haklar ve toplumsal görünürlük talepleriyle başlayan kadın hakları mücadelesi, Cumhuriyet’le birlikte hukuk, eğitim ve siyaset alanlarında köklü bir dönüşüme kapı araladı. ÇOMÜ Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Müdürü, İnsan ve Kültür Vakfı Genel Başkanı Prof. Dr. Cahide Sinmaz Sönmez, kadınların eşit vatandaşlık mücadelesinin tarihsel gelişimini ve Cumhuriyet’in bu süreçteki belirleyici rolünü anlattı.
Türk kadınlarının modernleşme mücadelesi, Cumhuriyet’in ilanıyla başlamadı; Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemlerinde filizlenen kadın hakları, Cumhuriyet’le birlikte yeni bir boyut kazandı. Prof. Dr. Cahide Sinmaz Sönmez’e göre kadın hakları mücadelesinin tarihsel dayanakları Tanzimat dönemine uzanıyor. Bu dönemde başlayan yenilik hareketleri, kadının toplumdaki yerinin sorgulanmasını beraberinde getirirken kadınların talepleri öncelikle eğitim, aile içindeki haklar ve toplumsal hayatta görünür olma çabası etrafında şekillendi.
Kadın dergilerinin yayın hayatına başlaması, Fatma Aliye Hanım ve Şair Nigâr Hanım gibi öncü kadın yazarların entelektüel alanda görünürlük kazanması, Osmanlı kadın hareketinin gelişiminde önemli bir eşik oluşturdu. Kadınlar; boşanma, çok eşlilik ve çalışma hayatı gibi doğrudan yaşamlarını ilgilendiren konuları tartışmaya açarak toplumsal konumlarını sorgulamaya başladı. Meşrutiyet döneminde kurulan dernekler ve yayımlanan gazete ve dergilerle bu mücadele ortak bir bilince dönüştü. Eğitimden çalışma hayatına, eşit vatandaşlıktan oy hakkına kadar uzanan talepler, kadınların toplumsal hayatta daha etkin olma arayışını ortaya koydu.
EĞİTİMDEN SİYASİ TEMSİLE UZANAN YOL
Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte kadınların toplumsal konumunda köklü değişikliklerin önü açıldı. Millî, laik ve çağdaş bir hukuk devleti oluşturma hedefi doğrultusunda eğitimden aile hukukuna, çalışma hayatından siyasi temsile uzanan dönüşümün önemli başlıklarından biri kadınların eşit haklara kavuşması oldu. Mustafa Kemal Atatürk’ün kadınların eğitimli ve donanımlı bireyler olarak toplumda yer almasına verdiği önem, Cumhuriyet’in modernleşme anlayışının temel unsurlarından biriydi.
3 Mart 1924’te kabul edilen Tevhid-i Tedrisat Kanunu’yla eğitim sisteminde birlik sağlanırken kız çocuklarının eğitim olanaklarının genişletilmesi hedeflendi. Kız Enstitülerinin açılması da kadınların meslek edinmesine yönelik adımlar arasında yer aldı. Böylece kadınların toplumsal yaşamdaki varlığının yalnızca aile içindeki rollerle sınırlı kalmaması, eğitim ve meslek hayatında da güçlenmesi için yeni imkânlar oluştu.
Kadınların hukuki statüsünde önemli bir dönüm noktası ise 1926’da Türk Medeni Kanunu’nun kabul edilmesi oldu. Resmî nikâhın zorunlu hâle getirilmesi, çok eşliliğin yasaklanması, boşanma davası açma ve mirastan eşit pay alma gibi haklar, kadınların aile içindeki hukuki konumunu güçlendirdi. Bununla birlikte dönemin mevzuatında aile reisliğinin erkeğe verilmesi ve evli kadınların çalışma hayatına katılımının koca iznine bağlanması gibi eşitsizlikler de varlığını sürdürdü. Sönmez’in değerlendirmesine göre bu tarihsel dönüşüm, kadınların haklarını genişleten önemli bir başlangıç olmakla birlikte toplumsal eşitliğin bütünüyle sağlandığı anlamına gelmiyordu.
Kadınların siyasi haklara kavuşması da aşamalı biçimde gerçekleşti. Nezihe Muhittin’in öncülüğünde 7 Şubat 1924’te kurulan Türk Kadınlar Birliği, kadınların sosyal ve siyasal haklarının geliştirilmesi mücadelesinde önemli bir rol üstlendi. 3 Nisan 1930’da kadınlara belediye seçimlerinde oy kullanma ve belediye meclislerine seçilme hakkı tanındı. 26 Ekim 1933’te köy muhtarlığı ve ihtiyar meclisi seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı elde eden kadınlar, 5 Aralık 1934’te milletvekili seçme ve seçilme hakkına kavuştu.
Sönmez, Osmanlı’nın son döneminden itibaren yürütülen kadın hakları mücadelesinin Cumhuriyet’le birlikte güçlü bir meşale yaktığını vurgularken, bu kazanımların yalnızca hukuki düzenlemeler olarak değerlendirilmemesi gerektiğine dikkat çekiyor. Cumhuriyet, kadınların eğitimde, çalışma hayatında ve siyasette varlık göstermelerinin önünü açan tarihsel bir temel oluşturdu. Ancak bu hakların gündelik yaşamda tam karşılığını bulması, toplumsal koşulların dönüşmesi ve yasal güvencelerin etkin biçimde uygulanmasıyla mümkün olabildi.
Röportajın ikinci bölümü yarın Kaleninsesi’nde.
